“سنگنامگ” شماره دو – اسفند 1404 نویسنده : سیدجوادوکیلی
دربررسی زنجیره وفرآیند بهره برداری از معادن سنگ تزیینی از پی جویی واکتشاف تا فرآوری وفروش، بخش تولید ازاهمیت ویژه ای برخورداراست واگربه حساسیت ها وظرافت های مربوطه توجه کافی مبذول نشود ممکن است هزینه ها وخسارات بعضا جبران ناپذیربه پروژه تحمیل شود.
واقعیت این است که با آسیب شناسی،مانیتورینگ وتحلیل عوامل ومتغیرهای چندگانه موثر در تولید می توان و باید ریسک وهزینه های عملیات را کاهش وازطرفی راندمان وتوجیه فنی واقتصادی پروژه راافزایش دهیم.
اصلی ترین دلایل این اهمیت عبارتنداز:
1-درصورت رعایت استانداردهای تولید وکنترل کیفیت محصولات نهایی،کوپ قابل عرضه از ارزش وقابلیت بیشتری برخورداربوده وباعث افزایش قیمت فروش وافزایش سود سرمایه گذاری ودرنتیجه راندمان بیشتر پروژه خواهد بود.
2-باافزایش تناژ کوپ تولیدی در یک معدن سنگ با فرض رعایت کیفیت، قیمت تمام شده هرتن وهزینه های جاری معدن کاهش می یابد.
دراین مقاله سعی شده تا با رعایت اختصار وبهره گیری ازشواهد وقرائن وتجارب معادن مختلف،گلوگاه ها ونقاط چالشی در حوزه تولید معادن را ارزیابی وبررسی کنیم.
بمنظورتسهیل وتسریع در نتیجه گیری مشکلات مربوط به تولید در معادن را دربخشهای مشروحه ذیل طبقه بندی می کنیم:
صرف نظر از اینکه بهره بردار معدن شخص حقیقی یا حقوقی باشد واقعیت این است که اتخاذ تصمیمات راهبردی واستراتژیک در مدیریت مستقیما درفرآیند تولید موثراست. تصمیمات مصوب دربخش مدیریت می بایست دارای ویژگیهای زیرباشد:
-منطبق براطلاعات ودیتاهای میدانی موجود در معادن و براساس نقطه نظرات فنی وبازخورد مدیران کارگاهی
-متناسب با مصوبات هیات مدیره ونهادهای بالادستی سازمان وشرکت
-متناسب با شرایط ومحدودیت های مالی ومنابع درآمدی واولویت بندی هزینه ها
-متناسب با طرح توجیهی معدن و برنامه زمانی پیشرفت عملیات در بازه زمانی کوتاه ، متوسط و بلندمدت
-هماهنگ باضوابط،دستورالعمل هاومصوبات وقوانین شرکت وسازمانهای ذیربط
دربسیاری موارد دیده شده که مدیریت ارشد با درنظرنگرفتن بخشی ازآیتم های فوق الذکر، بطورناخودآگاه باعث بروز مشکلاتی مانند ناهماهنگی، روزمرگی، سردرگمی، اتخاذ تصمیمات وقت الساعه، صدوردستورات نابهنگام ومبتنی براضطرار وهیجان وناشی ازاحساسات وعدم تعادل وآشفتگی درقسمت های مختلف معدن می باشد و درهمین شرایط بدلیل عدم وجود و پیش بینی مقدمات وامکانات لازم وپیش نیازها، امکان اجرای بخشی از دستورات وبرنامه ها وجودندارد ولذا ضمن ازدست رفتن زمان و هزینه، بخشی از اهداف برنامه محقق نمی شود.
-عدم توجه به فراوری و ایجاد صنایع متناسب پایین دستی برای تبدیل لاشه و باطله معادن به محصولات قابل فروش و ایجاد ارزش افزوده از این طریق، باعث افزایش هزینه ها و کاهش راندمان خواهد شد.
بطور مثال بدون توجه به شرایط مالی وعدم پیش بینی تامین منابع محقق الوصول مالی وصرفا با امید به وصول در آمدهای آینده، نسبت به خرید تجهیزات وبرنامه ریزی برای افزایش تولید براساس آنها اقدام می شود درحالیکه باعدم تحقق منابع وصولی، خرید تجهیزات معوق شده وایجاد مقدمات وزیرساخت های اجراشده عملا بلا استفاده خواهد ماند.
-انتخاب مدیران براساس شایسته سالاری وکارآمدی و ترجیح ضوابط بر روابط واعطای اختیارات متناسب به مدیران معادن برای اتخاذ تصمیمات کلیدی ولحظه ای درصورت نیاز، اعطای حقوق ومزایای مکفی برای مدیران ازعوامل مهم پیشرفت یک پروژه معدنی است.
اهمیت پیش بینی منابع مالی برای اجرای برنامه تولید در معدن برکسی پوشیده نیست وآنقدرمهم است که بدون تامین مطمئن وقطعی منابع مالی وبودجه لازم، اجرای کامل و بهنگام برنامه تقریبا امکان پذیر نیست.از آنجا که نقدینگی درشبکه مالی به مثابه جریان خون درشریان بدن است واضح است که نقصان وتاخیر عملا اجرای همه یا بخشی ازبرنامه را دچار وقفه واخلال می کند.
-تاخیر در پرداخت حقوق پرسنل وپیمانکار،عدم تامین بموقع لوازم یدکی وسوخت وآب وسیم الماسه وغیره، عدم تعمیر وسرویس دستگاه های معیوب، باعث کاهش روحیه وانگیزه پرسنل شده وتاثیر مستقیم آن در کاهش تولید ازعوارض عدم پیش بینی منابع مالی است.
-عدم توجه به ژنز ( منشاء ) تشکیل سنگ ونحوه تشکیل معدن باعث بروز اشتباه در برآورد حجم تولید می گردد. به عنوان مثال توجه به اینکه مرمر وتراورتن ومرمر آراگونیتی ناشی از رسوب گذاری ونشست تدریجی املاح چشمه های گرمابی بوده ویا سنگ چینی ولایمستون ومرمریت، حاصل رسوب گذاری ناشی ازپیشروی وپسروی متوالی دریا وتحمل فرآیند دگرگونی ومتاثر شدن از فشار وحرارت می باشد،درروند طراحی و برنامه ریزی معدن بسیارمهم است.
-توجه به حجم هندسی ذخیره وشناسایی وبرآورد دقیق ابعاد هندسی و تخمین ذخیره معدن درتعیین عمرمعدن موثراست.
-تفکیک ذخائر زمین شناسی و فنی و اقتصادی ازاهمیت ویژه برخورداراست. دربسیاری موارد بدلیل مشکلات وپیچیدگی ها ومحدودیت های تکنیکی امکان دسترسی به همه ذخیره وجود ندارد ومی بایست باصرف نظر کردن از بخشی ازذخیره برای برداشت سنگ از ذخائر و ارتفاعاتِ در دسترس و سهل الوصول برنامه ریزی نمود.
-نکته مهم دیگر این است که در برنامه ریزی تولید می بایست به زمان اعتبار پروانه بهره برداری یا قرارداد پیمانکاری توجه نمود و متناسب با زمان مفیدِ در اختیار ، برای تولید برنامه ریزی نمود.
-طراحی معدن، راههای اصلی و رمپ های ارتباطی باید بگونه ای باشد که دریک دوره بهره برداری پنج ساله تعداد پله ها، زمان احداث پله های جدید و میزان تولید سنگ درهرپله برآورد شده باشد.
-لازم است دربرنامه ریزی تولید به معدن به عنوان یک بنگاه اقتصادی که حساب هزینه، درآمد درآن روشن است نگاه شود نه بعنوان یک موسسه خیریه که بدون توجه به محاسبات هزینه درآمد و توجه به توجیه اقتصادی پروژه، فقط یک عده در آن ارتزاق می کنند.
-برآورد ابعادپله ها و فاصله طولی وعرضی آنها می بایست متضمن حفظ ایمنی پرسنل وماشین آلات ومتناسب با قدرت مانور دستگاه ها وماشین آلات باشد. چه بسا در بسیاری موارد مشاهده شده بدون در نظرگرفتن معیارها وضوابط فنی وعدم رعایت فاصله پله ها، تولیدسنگ دریک پله مخل تولید درپله های دیگر بوده و همراه باخطرسقوط و ریزش سنگ ، باعث کاهش ایمنی پرسنل وماشین آلات شده است.
-بررسی وشناسایی درزه ها وگسل ها و برآورد جهت و امتداد آنها مهم است. باتوجه به اینکه تقریبا تمام معادن سنگ تزیینی درایران متاثر ازعوارض زمین شناسی، تکتونیک، هوازدگی و آلتراسیون بوده وهمین موضوع باعث کاهش چشمگیرسلامتی وضریب کوپ دهی می گردد، می بایست درانتخاب ابعاد بلوک، تعیین جهت پیشروی سینه کار وبرش های وسط بری برای قواره سازی به این موارد توجه نمود.
-عدم وجود طرح جامع و نقشه راه معدن و برنامه زمان بندی شده برای فاز های مختلف و عدم مطالعات کافی برای توجیه اقتصادی طرح باعث ایجاد نقصان و رکود در فرایند تولید می گردد.
-پرهیز از روش های مبتنی بر آزمون خطا و مدیریت سنتی معادن در افزایش راندمان معدن نقش اساسی دارد.
-ارتباط با دانشگاه ها و شرکت های دانش بنیان برای تربیت نیروی ماهر و استفاده از یافته های جدید علمی و مدل ها و تکنولوژی های جدید و بررسی امکان سنجی استفاده از آنها در واحد های معدنی و ایجاد ارتباط تنگاتنگ بین معادن و دانشگاهها و استفاده از نرم افزارها و مدل های ریاضی در افزایش راندمان تولید در معادن بسیار موثر است.
دراهمیت نقش دستگاه ها وماشین آلات در تحقق اهداف برنامه تولید می توان به موارد زیر اشاره نمود:
-تامین محل مناسب برای استقرار دستگاه های تامین انرژی، ازبابت کاهش افت فشار باد و ولتاژ برق و افزایش راندمان دستگاهها وطراحی شبکه تاسیسات واتصالات وکابل و شیلنگ بارعایت شیب، فاصله واختلاف ارتفاع مبدا ومقصد ، تاثیرگذاراست.
-توجه به قدرت ومیزان مانور دستگاه ها متناسب با سال ساخت وشرایط مجازِ تعریف شده توسط سازنده بسیار مهم است. به عبارت دیگر توان مفید وعملیاتی دستگاه ها وکارآیی آنها درتامین تولید مورد انتظار و تناسب واقعی تعداد و نوع دستگاه ها بامیزان تولید مورد انتظار باید به اندازه کافی مورد توجه قرار گیرد.
-میزان تولید پیش بینی شده ومیزان سرمایه گذاری برای ماشین آلات با یکدیگر ارتباط مستقیم دارد.
-ثبت کارکرد ماشین آلات و سرویس های فنی مورد نیاز دستگاه ها درزمان مناسب وتخصیص بودجه لازم بسیارضروری است.
-یکی ازآیتم های تعیین کننده ومهم در قیمت تمام شده کوپ وهزینه های معدن هزینه تعمیر و نگهداری ماشین آلات است وداشتن برنامه مدون و زمان بندی شده تعویض و سرویس لوازم مصرفی و بازدیدهای فنی پریودیک واورهال کردن دستگاه های معیوب و از رده خارج کردن دستگاه های کم راندمان و اسقاطی ضروری است.
-ایجاد زیرساخت ها مانندجاده های مناسب برای کاهش استهلاک خودروهای معدن و تریلرهای حمل سنگ، باسکول برای توزین کوپ های بارگیری شده در مبدا، احداث تعمیرگاه مجهز برای خدمات فنی و تعمیرات سطحی و نیمه اساسی، احداث انبار کامل قطعات الکتریکی و مکانیکی و لوازم مصرفی، پیش بینی ساختمان مناسب استراحت پرسنل، درکاهش هزینه و زمان تعمیرات و افزایش روحیه وانگیزه پرسنل و راندمان ماشین آلات نقش تعیین کننده دارد.
-درموارد زیادی مشاهده شده است مدیریت صرفا با اتکا به دستگاه های موجود در معدن نسبت به تعیین میزان تولید و انجام مذاکرات فروش و ایجاد تعهد تحویل سنگ براساس آن اقدام می نماید درحالیکه همه دستگاه ها ممکن است لزوما آمادگی و ظرفیت ورود به مدار تولید را نداشته باشند یا معدن پتانسیل وفضای لازم برای بکارگیری همه دستگاه های موجود در مجموعه را نداشته باشد.
-بازسازی و نوسازی بیش از 20000 ماشین آلات فرسوده و مستهلک در معادن کشور و از رده خارج کردن دستگاه های ناکارآمد در کاهش هزینه های تعمیر و نگهداری و قیمت تمام شده بسیار مهم است.
-بی شک نیروی انسانی اعم از اپراتورهای حفاری و برش، رانندگان دستگاه های سنگین، سرویس کارها، پرسنل خدماتی و پشتیبانی مانند نگهبان و آشپز و مسئول تدارکات درافزایش کارآیی و بهره وری مدت زمان استفاده مفید ازدستگاه ها نقش بسزایی داشته وافزایش روحیه وانگیزه و پرداخت بموقع حقوق و مزایای قانونی آنان مهم وموثر است.
-آموزش های مستمر و افزایش سطح آگاهی عوامل موثر در تولید، انجام بازرسی ها و نظارت های دوره ای ودقیق، برگزاری دوره های بازآموزی و افزایش مهارت کوتاه و بلندمدت بسیار مهم است.
-تنظیم قراردادهای منطقی متضمن منافع مشترک فی مابین و لحاظ تعهدات طرفین و نظارت مستمر برعملکرد پرسنل و پیمانکار، دقت در تنظیم صورت وضعیت پیمانکار بانضمام مدارک و مستندات مثبته بسیارمهم است.
-اتخاذ سیاست تشویق وتنبیه درشناسایی و تفکیک پرسنل ساعی وخاطی و بزرگنمایی خلاقیت و تلاش های سازنده وصادقانه پرسنل مفید و الگوسازی از آنان و برخورد سازنده و مسئولانه با خاطیان ضروری است.
-نوع سیم الماسه و لوازم یدکی مصرفی جهت مونتاژ، پاکت فلزی، روغن موتور و لوازم دستگاه های راسل و برش و ماشین آلات سنگین از نظرجنس وکیفیت درکاهش هزینه ها بسیارمهم است.
-تامین سوخت با توجه به محدودیت های موجود و اولویت بندی دستگاه ها و ذخیره سازی تدریجی برای زمستان و مواقع ضروری برای جلوگیری از افت تولید و یا بروز اخلال و تعطیلی در روند تولید حائز اهمیت است.
-توجه به رنگ و طرح و تم سنگ از نظر زیبایی شناختی دربازار مهم است. چه بسا سنگی در یک برهه زمانی ازمقبولیت و پذیرش در بازار داخلی و صادراتی برخوردار باشد و براساس تغییر علائق و سلایق مشتریان پس از چند سال از موقعیت قبلی خود در بازار خارج شود.
-رعایت ابعاد، وزن وگونیا بودن درکوپ های صادراتی مهم است.
-قواره کردن کوپ ها درکاهش پرت و لاشه سنگ درسنگبری و عدم پرداخت کرایه حمل اضافه بابت ضایعات وایجاد انگیزه و رغبت بیشتر برای خریدار مهم است. مثلا گاهی خریدار توصیه می کند از برش یک وجه سنگ خودداری شود ویا برعکس در معدن توصیه می شود نسبت به یک برش اضافه درکوپ ظاهرا قواره و در نتیجه کاهش وزن سنگ ازتک کوپ به دوکوپ اقدام شود.
-توجه به ایده ها و طرحها و نقطه نظرات معماران و آرشیتکت ها ومهندسان عمران درمورد نوع برش و مصرف ونصب سنگ( بوک مچ و فورمچ ) و برگزاری نشست های تخصصی با آنان برای تشریک مساعی و تبادل نظر وبررسی نقاط قوت و ضعف سنگ درمراحل تولید و فراوری و نصب سنگ و تبیین جایگاه سنگ در بازار درمقایسه باسنگ های مشابه و رقیب بسیارمهم است.
– نداشتن برنامه تبلیغات و عدم بهره گیری از پتانسیل رسانه های دیجیتال و فضای مجازی برای معرفی محصولات تولیدی و عدم شناسایی بازارهای هدف با توجه به تنوع و پتانسیل انواع سنگ های تزیینی ایران ، عدم شرکت در نمایشگاه های داخلی وخارجی و عدم ارزیابی دقیق دربرآورد سهم سنگ از بازار، یکی ازعوامل ناکامی و عدم موفقیت معادن در حوزه بازرگانی و مارکتینگ است.
-در نظر گرفتن جوایز صادراتی و معافیت های قانونی ویژه برای صادرکنندگان و ایجاد زیرساخت های لازم برای توسعه صادرات مانند بنادر و راه آهن در ایجاد درآمد ارزی، اشتغال زایی و توسعه معادن نقش بسزایی دارد.
-مشاوره با یک کارشناس حقوقی در زمان انعقاد قرارداد و نظارت مستمر بر اجرای مفاد قرارداد ها درجلوگیری ازبروز اختلافات ضروری و موثر است.
-با استناد به وضعیت موجود در معادن متاسفانه دربسیاری از موارد بدلیل بروز اختلاف اعم از مشکلات حقوقی فی مابین پیمانکار و بهره بردار ، معدن با معادن مجاور، مشکلات معدن با سازمان های دولتی، مشکلات شرکا و سهامداران و مدیران معدن با یکدیگر، مشکلات معدن با معارضان محلی و مالکان اراضی و مراتع حاشیه معدن، مشکلات معادن با بانک ها، اختلافات معادن با خریداران محصولات ، حجم زیادی از سرمایه گذاری درمعادن توقیف و متوقف شده و خسارات سنگینی به اقتصاد معدن وکشور تحمیل شده است.
-پیشنهاد می شود یک واحد حقوقی درسازمان های صمت استان ها یا تشکل های صنفی و تخصصی مانند انجمن سنگ به منظور حل مشکلات حقوقی معادن تشکیل شود. هرچند خانه معدن در این زمینه اقدامات ارزشمندی درسال های اخیر انجام داده است.
-در بسیاری موارد مشاهده شده است طرفین قرارداد برای رجوع طرفین در زمان بروز اختلاف اقدام به تعریف حکم مرضی الطرفین می نمایند.دراین رابطه ذکرسه نکته حائز اهمیت است.
الف-درصورت پیش بینی یک حَکَم ، نام حَکَم مورد وثوق طرفین حتما با اعلام قبلی و جلب موافقت حَکَم در قرارداد قید و قرارداد توسط حَکَم امضا گردد. در غیر اینصورت درزمان بروز اختلاف تعیین مصداق حَکَمِ مرضی الطرفین و شناسایی حَکَم و توافق طرفین و حَکَم در موضوح حکمیت دشواربوده و باعث تشدید اختلافات خواهد شد.
ب-درصورت عدم توافق برای تعیین یک حَکَم ، تعیین شورای داوری با تعداد اعضایی فرد متشکل از نمایندگان تام الاختیار طرفین با معرفی کتبی و یک نفر ازسوی انجمن سنگ یا کانون کارشناسان دادگستری درحل مشکلات حقوقی معادن موثر است.
ج-دربرخی قراردادها طرفین با پیش بینی حَکَم ، حق مراجعه به مراجع قضایی را از خود سلب می کنند درحالیکه با اینکار ادامه روند حل مشکل حقوقی را ناخواسته متوقف نموده وباعث وارد شدن خسارت زمانی و مادی به طرفین خواهد شد. لذا ایجاد امکان مراجعه هریک از طرفین به مراجع قضایی درصورت عدم حصول نتیجه از مراجعه به حَکَم یا شورای داوری و استفاده از ظرفیت کارشناسان و قضات توصیه می گردد.
-مطالعه قوانین و دستورالعمل های صادره و مقررات معدنی توسط مدیران عامل یا مدیران معادن شرکت های معدنی در افزایش آگاهی آنان و هماهنگی بیشتر واحدهای معدنی در اجرای قوانین وکاهش تخلفات موثر و ضروری است.
-هماهنگی اساسی و عمیق با سازمان های دولتی نظیر سازمان صمت ( حقوق دولتی، بارنامه حمل سنگ )، سازمان های محیط زیست و منابع طبیعی( اخذ مجوز های لازم )، سازمان تامین اجتماعی (بیمه پرسنل)، شرکت نفت ( سهمیه سوخت )، سازمان مالیات( دارایی )، سازمان نظام مهندسی( مسئول فنی ) و بانک ها ( اعطای تسهیلات ) در افزایش راندمان و کارایی معادن بسیار موثر می باشد.
-در نظر گرفتن حقوق دولتی متناسب با میزان استخراج واقعی معادن و نوع سنگ های تولیدی و ایجاد فرصت و درنظر گرفتن تخفیف و تقسیط پرداخت حقوق دولتی برای معادن در افزایش راندمان و کارآمدی آنها موثر است.
سیدجوادوکیلی
